Գեղամա լեռների քարե ջրհորները. Նախնադարյան ջրահավաք համակարգերի հանելուկը
Հայաստանի բարձրադիր գոտիները, հատկապես Գեղամա լեռնաշղթան, հարուստ են հնագիտական այնպիսի շերտերով, որոնք դեռևս սպասում են լիարժեք ուսումնասիրության։ Այս շարքում առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում քարե ջրհորները, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. II-I հազարամյակներով։ Դրանցից առավել հայտնին և պետության կողմից հաշվառվածը «Տիգրանի ջրհորն» է։
Ինժեներական հնարամտություն և բնական ֆիզիկա
Քարե ջրհորների կառուցվածքը վկայում է այն մասին, որ նախնադարյան մարդը հիանալի տիրապետել է բնական երևույթների օգտագործման արվեստին։ Ջրասակավ լեռնային պայմաններում տևական ժամանակով ջուր ունենալու համար օգտագործվել են լավային հոսքերն ու հրաբխային գոյացությունները։
Ամենազարմանալին այս ջրհորների սնուցման մեխանիզմն է։ Բացի մթնոլորտային տեղումներից, կային ջրհորներ, որոնք աշխատում էին ֆիզիկական խտացման սկզբունքով։ Շնորհիվ օդային հոսանքների և շրջակա քարերի ջերմաստիճանային մեծ տարբերության՝ ջրհորներում մշտապես ջուր էր գոյանում նույնիսկ առանց անձրևների կամ ստորգետնյա աղբյուրների։
Բազմաֆունկցիոնալ նշանակություն
Հնագետների և հետազոտողների համար առանձնահատուկ արժեք ունեն այն ջրհորները, որոնց պատերին պահպանվել են ժայռապատկերներ և գաղափարագրեր։ Դրանց ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ քարե ջրհորները միայն ջուր ամբարելու համար չէին։ Դրանք նաև դարանակալման վայրեր էին որսորդների համար։ Կենդանիները, գալով ջրի, հեշտ որս էին դառնում ջրհորի մեջ թաքնված որսորդի համար։
Պահպանություն և տեղադրություն
Թեև Գեղամա լեռներում հայտնաբերվել է նմանատիպ 5 ջրհոր, «Տիգրանի ջրհորը» մնում է միակը, որն ունի պաշտոնական հաշվառում։ Այն գտնվում է Կոտայքի մարզի Գեղաշեն գյուղից մոտ 13 կմ արևելք։ Հուշարձանի հեռավորությունն ու բարձրադիր դիրքը նպաստել են դրա պահպանությանը, սակայն միևնույն ժամանակ այն դարձրել են քիչ հասանելի լայն հանրության համար։
Քարե ջրհորները հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթության լուռ վկաներն են, որոնք պատմում են մարդու և բնության ներդաշնակ ու խելամիտ համակեցության մասին։
Գործնական տեղեկություն.
Տեղադրություն: Կոտայքի մարզ, Գեղաշենի բարձրադիր գոտի (Գեղամա լեռներ):
Հասանելիություն: Տարածքը հասանելի է միայն ամենագնաց մեքենաներով կամ քայլարշավային խմբերի կազմում:
Այցելության լավագույն ժամանակը: Հունիսից սեպտեմբեր, երբ լեռնային լանջերը ձյունածածկ չեն:
Այսպիսի հուշարձանների բացահայտումը թույլ է տալիս նորովի տեսնել մեր երկրի «քարե տարեգրությունը»։