Կապտավանք. Կապտավուն բազալտից կերտված եռահարկ հրաշքը
Հայաստանի միջնադարյան պաշտամունքային ճարտարապետության մեջ XIV դարի առաջին կեսը նշանավորվեց եկեղեցի-դամբարանների կառուցմամբ: Այս շարքում իր ուրույն տեղն ունի հանրապետական նշանակության հուշարձան Կապտավանքը (1349 թ.), որը գտնվում է Կոտայքի մարզում՝ Հատիս և Գութանասար լեռների միջև ձգվող լեռնանցքի ձախակողմյան բլրի գագաթին:
Անվանման ծագումը և պատմությունը
Վանքն իր անունը ստացել է շինարարության մեջ օգտագործված կապտավուն սրբատաշ բազալտի շնորհիվ: Պատմական աղբյուրներում այն հիշատակվում է նաև որպես «Կապույտ վանք»: XIX դարի նշանավոր հետազոտող Յ. Շահխաթունյանցը 1839 թվականին նկարագրել է այն որպես «սրածայր կաթողիկեով գեղեցկաշեն փոքրիկ տաճար»:
Չնայած 1679 թվականի ավերիչ երկրաշարժից եկեղեցին մասամբ վնասվել էր, այն կանգուն է մնացել մինչև XX դարի սկիզբը: Խորհրդային տարիներին կիսաքանդ վիճակում գտնվող հուշարձանը հիմնովին վերականգնվել է 1981-1983 թվականներին՝ ճարտարապետ Գ. Ղաֆադարյանի նախագծով:
Ճարտարապետական հորինվածքը
Կապտավանքը ճարտարապետական բարդ լուծում ունեցող կառույց է, որտեղ մեկտեղված են երեք տարբեր նշանակության շինություններ.
Առաջին հարկ. Ուղղանկյուն հատակագծով (6.6 x 4.8 մ) դամբարանային մաս:
Երկրորդ հարկ. Խաչաձև եկեղեցի, որի մուտքը գտնվում է արևմտյան կողմից: Երկրորդ հարկ բարձրանալու համար օգտագործվել են պատից դուրս եկող քարե պահունակային աստիճանները և լրացուցիչ փայտե կառուցվածքները:
Գմբեթ. Կառույցը պսակված է սրածայր վեղար ունեցող գմբեթով, որը նաև ծառայել է որպես զանգակատուն:
Ի տարբերություն ժամանակաշրջանի մյուս նմանատիպ կառույցների (օրինակ՝ Եղվարդի Սբ. Աստվածածին կամ Նորավանքի Սբ. Աստվածածին եկեղեցիները), Կապտավանքն աչքի է ընկնում իր ծայրահեղ զուսպ հարդարանքով: Այստեղ դեկորատիվ տարրերը հասցված են նվազագույնի՝ շեշտը դնելով քարի գույնի և ճարտարապետական մաքուր ձևերի վրա:
Շրջակա միջավայրը
Հուշարձանն զբաղեցնում է շուրջ 0,6 հա պահպանական տարածք: Եկեղեցու հարավային կողմում և բլրալանջին պահպանվել է հին գերեզմանոց՝ ուշագրավ տապանաքարերով ու խաչքարերով: Վանքից ընդամենը 500 մետր դեպի հյուսիս գտնվում է մեկ այլ սրբատեղի՝ Թուխ Մանուկը:
Կապտավանքը ոչ միայն միջնադարյան հայ շինարարական արվեստի փայլուն նմուշ է, այլև Կոտայքի բնաշխարհի անբաժանելի մասը, որն իր բարձրադիր դիրքով հսկում է շրջակա ձորերն ու լեռնանցքները: