Կեչառիս. Ծաղկաձորի հոգևոր ու ճարտարապետական զարդը
Հայաստանի բնաշխարհի ամենագեղատեսիլ անկյուններից մեկում՝ Կոտայքի մարզի Ծաղկաձոր քաղաքի հյուսիս-արևմտյան մասում է գտնվում միջնադարյան հայկական ճարտարապետության գոհարներից մեկը՝ Կեչառիսի վանական համալիրը: Շրջակա բնական միջավայրի հետ կատարյալ ներդաշնակության մեջ գտնվող այս համալիրը դարեր շարունակ եղել է հայոց հոգևոր, մշակութային և գիտական կյանքի ամենաեռուն կենտրոններից մեկը:
Պատմական ակնարկ և ձևավորում
Կեչառիսը ձևավորվել է XI-XIII դարերի ընթացքում՝ հայոց ազդեցիկ Պահլավունի և Պռոշյան (Խաղբակյան) իշխանական տների հովանավորությամբ: Այն պատմական սկզբնաղբյուրներում հիշատակվում է նաև որպես Դարաչիչակի վանք, Էջառիս կամ Կեչառույք:
Վանքը սոսկ աղոթատեղի չէր. այն հայտնի գրչության կենտրոն էր, որտեղ ստեղծվել և ընդօրինակվել են տասնյակ ձեռագրեր: Այստեղ են ապրել ու գործել միջնադարի այնպիսի մեծություններ, ինչպիսիք են գիտնական ու քաղաքական գործիչ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին, բանաստեղծ Խաչատուր Կեչառեցին և տաղանդաշատ ճարտարապետ Վեցիկը:
Ճարտարապետական համալիրը
Համալիրն ընդգրկում է չորս եկեղեցի, գավիթ, մատուռներ և շուրջ երեք տասնյակ բարձրարժեք խաչքարեր:
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (1003 թ.): Համալիրի գլխավոր և խոշորագույն կառույցն է,
որը հիմնադրել է Գրիգոր Մագիստրոսը: Սև սրբատաշ քարից կառուցված այս վեհաշուք տաճարն աչքի է ընկնում իր հարավային շքամուտքի առանձնակի ճոխությամբ:
Սուրբ Նշան եկեղեցի (1051 թ.): Փոքրիկ եկեղեցի է՝ տեղակայված գլխավոր տաճարից հարավ:
Կաթողիկե (Սբ. Աստվածածին) եկեղեցի (1203-1214 թթ.): Կառուցվել է իշխան Վասակ Խաղբակյանի օրոք՝ ճարտարապետ Վեցիկի կողմից: Այն ներքուստ անսյուն է, զարդարված պայտաձև կամարներով և գմբեթը կրող մանեկաձև շրջանակով:
Սուրբ Հարություն եկեղեցի (1220 թ.): Տեղակայված է հիմնական խմբից 120 մետր հեռավորության վրա: Այն ունի եզակի հատակագծային հորինվածք, որտեղ արևմտյան գավիթը եկեղեցու հետ կազմում է մեկ ամբողջականություն:
Պատմական հիշատակներ և վերածնունդ
Կեչառիսի տարածքում են գտնվում հայոց պատմության մեջ հետք թողած անհատների տապանաքարերը, այդ թվում՝ սելջուկների դեմ կռվում զոհված Ապիրատյան Գրիգոր իշխանի (1099 թ.) և Մեծ իշխան Պռոշի (1284 թ.) գերեզմանները: Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև Վեցիկ ճարտարապետի մահարձան-խաչքարը:
Դարերի ընթացքում վանքը բազմիցս տուժել է երկրաշարժերից ու արշավանքներից, հատկապես 1828-ի աղետալի երկրաշարժից, որը քանդեց Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու գմբեթը: Սակայն 20-րդ դարի կեսերից սկսած վերականգնողական աշխատանքները, որոնք պսակվեցին 1998-2001 թթ. ավստրիահայ բարերար Վլադիմիր Հարությունյանի աջակցությամբ իրականացված հիմնանորոգմամբ, վանքին վերադարձրին իր նախկին փառքը:
Այսօր Կեչառիսը ոչ միայն զբոսաշրջիկների ու ուխտավորների սիրված վայրն է, այլև հանդիսանում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Կոտայքի թեմի առաջնորդանիստը: Այն կանգուն է որպես հայկական ոգու և շինարարական տաղանդի անխոս վկա: