Արտավազի վանական համալիր. VI-VII դարերի պատմական հանգրվանը Կոտայքի մարզում
Հայաստանի վաղմիջնադարյան ճարտարապետության մեջ առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում այն հուշարձանախմբերը, որտեղ մեկտեղված են տարբեր դարաշրջանների կառուցողական ոճերն ու պատմական շերտերը: Այդպիսի արժեքավոր, բայց քիչ հանրայնացված կառույց է Կոտայքի մարզի Արտավազ գյուղից մոտ 500 մետր արևմուտք գտնվող վանական համալիրը։ Այն բաղկացած է երկու հնագույն եկեղեցիներից, մատուռից, զանգակատնից և տեղաշարժված խաչքարերով հարուստ տարածքից։
Համալիրի ճարտարապետական կազմը
Ողջ հուշարձանախումբը կառուցված է տեղական գորշավուն բազալտի որակյալ սրբատաշ քարերով։ Համալիրի հիմնական բաղադրիչներն են.
1. VI դարի միանավ բազիլիկ եկեղեցի
Սա համալիրի հնագույն կառույցն է։ Իր սկզբնական հորինվածքով այն անխաթար պահպանվել է մինչև XII դարի 20-ական թվականները, որից հետո միայն ենթարկվել է առաջին խոշոր վերականգնողական աշխատանքներին (այս մասին է վկայում տարածքի խաչքարերից մեկի վրայի արձանագրությունը)։ Եկեղեցու մուտքը արևմտյան կողմից է: Դարերի ընթացքում երեսապատի սրբատաշ քարերի մեծ մասը թափվել է, և այսօր կառույցից հիմնականում պահպանվել է միայն խորանի գմբեթարդը։
2. VII դարի կենտրոնագմբեթ եկեղեցի
Բազիլիկից մեկ դար ուշ կառուցված այս եկեղեցին ունի կենտրոնագմբեթ կառուցվածք, որի թաղը պահում են 4 հզոր կամարներ։ Ենթաթմբուկային քառակուսի հորինվածքից դեպի շրջանաձև թմբուկ անցումը կատարված է առագաստների միջոցով։ Եկեղեցին ունի ինքնատիպ հիմք. նրա չորս խորաններից երեքը դրսից ուղղանկյուն են, իսկ ներսից՝ կիսաշրջանաձև։ Միայն արևմտյան խորանն է, որն ունի ներքուստ ուղղանկյուն հորինվածք, և որտեղից բացվում է եկեղեցու գլխավոր մուտքը։ Հատկանշական է, որ հյուսիսային խորանից բացված ներքին մուտքով այս եկեղեցին ուղղակիորեն հաղորդակցվել է կից VI դարի միանավ սրահի հետ։ Եկեղեցին լայնածավալ վերանորոգման է ենթարկվել XI-XIV դարերում։
3. XIII-XIV դարերի մատուռ
Երկու եկեղեցիների կցման արդյունքում առաջացած ազատ տարածությունում՝ հետագա (XIII-XIV դդ.) վերանորոգումների և ընդլայնումների ժամանակ, կառուցվել է փոքրիկ մատուռ, որն ամբողջացրել է վանական համալիրի կենտրոնական միջուկը։
Գերեզմանոցն ու խաչքարային մշակույթը
Եկեղեցիների շրջակայքում ժամանակին տարածված է եղել միջնադարյան գերեզմանոց։ Ցավոք, ուշ շրջանի թաղումների և հողային աշխատանքների հետևանքով այն հիմնովին ավերվել է։ Այդուհանդերձ, տարածքում պահպանվել են XII-XIII դարերի մեծարժեք խաչքարեր։ Թեև դրանք տեղաշարժված են և զրկված իրենց նախնական պատվանդաններից, դրանց մի մասը, ինչպես նաև արձանագիր քարերի առանձին պատմական բեկորներ, այսօր խնամքով հենված են միանավ եկեղեցու արևելյան պատին՝ սպասելով մասնագիտական ուսումնասիրության և վերականգնման:
Տեղագրական տվյալներ
Հուշարձանը բացառիկ նշանակություն ունի Կոտայքի մարզի վաղմիջնադարյան պատմության ուսումնասիրման համար և հիանալի կետ է պատմամշակութային արշավների սիրահարների համար:
