Ո՞վ է պաշտպանելու հայ գյուղացուն. սահմանների բացման իրական գինը
Հայաստանի գյուղացին պետք է շատ հստակ հասկանա՝ սահմանների բացումը միայն ճանապարհների, առևտրի կամ քաղաքական հայտարարությունների հարց չէ։ Դա կարող է անմիջապես ազդել նրա հողի, բերքի, կաթի, մսի, կարտոֆիլի, բանջարեղենի և ամբողջ տարվա եկամտի վրա։
Այսօր Հայաստանի գյուղատնտեսությունը փոքր է՝ համեմատած Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ։ Հայաստանի գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության և ձկնորսության համախառն արտադրանքը 2025 թվականին կազմել է մոտ 1.13 տրիլիոն դրամ։ Միևնույն ժամանակ, Թուրքիայի գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալը 2024 թվականին գնահատվել է մոտ 74 միլիարդ դոլար, իսկ Ադրբեջանի գյուղատնտեսական արտադրանքը 2024 թվականին կազմել է մոտ 12.995 միլիարդ մանաթ։ Այսինքն՝ խոսքը հավասար մրցակցության մասին չէ, այլ շատ ավելի մեծ շուկաների ճնշման մասին փոքր հայկական գյուղատնտեսության վրա։
Հատկապես վտանգավոր է բանջարեղենի շուկան։ Թուրքիան խոշոր արտադրող է՝ լոլիկի, վարունգի, պղպեղի, կարտոֆիլի, մրգերի և այլ գյուղմթերքի մասով։ 2024 թվականին Թուրքիայում բանջարեղենի արտադրությունը հասել է տասնյակ միլիոնավոր տոննաների, իսկ Թուրքիան միջազգային շուկայում համարվում է գյուղատնտեսական խոշոր արտադրող և արտահանող երկիր։
Սա նշանակում է, որ եթե հայկական շուկա մեծ ծավալով մտնի ավելի էժան թուրքական կամ ադրբեջանական գյուղմթերք, հայկական գյուղացին շատ արագ կարող է հայտնվել ծանր վիճակում։ Գնորդը շուկայում հաճախ ընտրում է ոչ թե տեղական արտադրողին աջակցելու տրամաբանությամբ, այլ գնով։ Եթե դրսից բերված կարտոֆիլը, լոլիկը, վարունգը, պանիրը կամ միսը ավելի էժան լինեն, տեղական գյուղացին ստիպված կլինի կամ գինը իջեցնել, կամ բերքը չվաճառել։
Խնդիրը միայն գինն էլ չէ։ Թուրքիան ունի մեծ արտադրական համակարգ, զարգացած պահեստներ, փաթեթավորում, լոգիստիկա, սառնարանային շղթաներ և արտահանման փորձ։ 2024 թվականին Թուրքիայի գյուղատնտեսական արտահանումը հասել է մոտ 36.2 միլիարդ դոլարի։ Սա ցույց է տալիս, որ Թուրքիան պարզապես շատ արտադրող երկիր չէ, այլ նաև շատ ակտիվ արտահանող երկիր։
Ադրբեջանն էլ այս առումով փոքր մրցակից չէ։ 2024 թվականին Ադրբեջանում արտադրվել է մոտ 659 հազար տոննա միս, 2.29 միլիոն տոննա կաթ և 2.3 միլիարդ ձու։ Բացի այդ, նույն տարում Ադրբեջանը արտահանել է մոտ 935.8 միլիոն դոլարի գյուղատնտեսական արտադրանք։
Հայաստանի գյուղերը պետք է իրենց հարց տան՝ եթե վաղը շուկան լցվի ավելի էժան թուրքական կամ ադրբեջանական ապրանքով, ո՞վ է պաշտպանելու տեղական արտադրողին։ Ո՞վ է երաշխավորելու, որ հայկական կարտոֆիլը, լոլիկը, խնձորը, խաղողը, կաթը, պանիրը կամ միսը չեն կորցնի իրենց տեղը սեփական երկրի շուկայում։
Սահմանների բացման մասին խոսելիս պետք է առաջին հերթին խոսել գյուղացու անվտանգության մասին։ Եթե չկա հստակ ծրագիր, եթե չկան ներմուծման վերահսկողություն, սեզոնային պաշտպանություն, տեղական արտադրողի սուբսիդավորում, որակի և ծագման խիստ ստուգումներ, ապա բաց սահմանը կարող է դառնալ ոչ թե հնարավորություն, այլ վտանգ գյուղական ընտանիքների համար։
Սա հատկապես կարևոր է Հայաստանի մարզերի համար՝ Արմավիրում, Արարատում, Շիրակում, Գեղարքունիքում, Արագածոտնում, Լոռիում, Տավուշում, Սյունիքում, Կոտայքում և Վայոց ձորում։ Յուրաքանչյուր մարզ ունի իր գյուղատնտեսական ուղղությունը․ մի տեղ կարտոֆիլն է կարևոր, մի տեղ խաղողը, մի տեղ բանջարեղենը, մի տեղ անասնապահությունը, մի տեղ պտուղն ու հատապտուղը։
Հետևաբար, գյուղերում ապրող մարդիկ պետք է շատ սթափ վերաբերվեն այս հարցին։ Սահմանների բացումը կարող է գեղեցիկ հնչել քաղաքական ելույթներում, բայց գյուղացու համար դա կարող է նշանակել՝ էժան ներմուծված ապրանք, ցածր գին տեղական բերքի համար, չվաճառված արտադրանք և նվազող եկամուտ։
Հայաստանի գյուղացին իրավունք ունի հարցնելու՝ մինչև սահմանների բացումը ի՞նչ է արվելու, որպեսզի իր տնտեսությունը չտուժի։ Առանց այդ հարցի պատասխանի, գյուղերում ապրող մարդիկ չպետք է շտապեն աջակցել Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ սահմանների բացմանը։
Որովհետև եթե հայկական գյուղատնտեսությունը չպաշտպանվի, ամենամեծ գինը վճարելու են հենց գյուղերում ապրող ընտանիքները։