Գառնու տաճար. Արևի աստծո լուսավոր տունը և հայկական անտիկ փառքը
Լոռու մարզի Թումանյանի տարածաշրջանի Արդվի գյուղը հայտնի է ոչ միայն Սուրբ Հովհաննես վանքով, այլև իր մուտքի մոտ գտնվող Կարմիր վանք հուշարձանով։ Բարձրադիր հարթակի վրա տեղակայված այս փոքրիկ եկեղեցին հանդիսանում է վաղ միջնադարյան և զարգացած միջնադարյան հայկական ճարտարապետության անցումային շրջանի ուշագրավ նմուշ։
Ճարտարապետական բնութագիրը
Կարմիր վանքը միանավ դահլիճ է՝ ծածկված երկլանջ կտուրով (որն այժմ չի պահպանվել)։ Կառույցի առանձնահատկություններն են.
Գառնու տաճարը Հայաստանի պատմության նախաքրիստոնեական շրջանի ամենակարևոր խորհրդանիշն է։ Այն գտնվում է Ազատ գետի գեղատեսիլ կիրճի վերևում՝ մի եռանկյունաձև բարձրահարթակի վրա, որը բնականից անառիկ է երեք կողմից։
Կառուցման պատմությունը
Համաձայն հունարեն թողնված արձանագրության՝ տաճարը կառուցել է Տրդատ Ա Արշակունին իր թագավորության 11-րդ տարում (մ.թ. 77 թ.)։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո, երբ հեթանոսական տաճարների մեծ մասը քանդվում էր, Գառնին պահպանվեց՝ դառնալով Տրդատուխտի (Տրդատ Գ-ի քրոջ) «հովանոցը» կամ ամառային դահլիճը։
Ճարտարապետական հորինվածքը
Տաճարը պատկանում է հելլենիստական պերիպտեր տիպին (չորս կողմից սյուներով շրջապատված կառույց)։
Սյուներ. Ունի 24 հոնիական ոճի սյուն։
Միջուկ (Ցելլա). Ներսում գտնվում է աղոթասրահը, որտեղ ժամանակին կանգնած է եղել Միհր աստծո արձանը։
Հարդարանք. Ի տարբերություն հունական տաճարների, Գառնին հարուստ է հայկական քանդակագործական տարրերով՝ նռան, խաղողի և դափնու տերևների պատկերներով, որոնք փորագրված են կոշտ բազալտի վրա բացառիկ նրբությամբ։
Ամրոցային համալիրը
Տաճարը միայնակ կառույց չէ, այն Գառնու հզոր ամրոցի մի մասն է։ Համալիրի մեջ մտնում են.
Պարսպապատերը. Կառուցված հսկայական բազալտե բլոկներից («կիկլոպյան» շարվածք)։
Արքայական բաղնիքը. III դարի կառույց, որը հայտնի է իր խճանկարային հատակով։ Խճանկարի վրա պատկերված են ծովային տեսարաններ և հունական դիցաբանական կերպարներ, ինչպես նաև մի խորհրդավոր մակագրություն՝ «Ոչինչ չստացանք նույնիսկ աշխատելով»։
Եկեղեցու ավերակները. VII դարի սիոնատիպ կլոր եկեղեցու հիմքերը, որոնք կառուցվել էին տաճարի հարևանությամբ։
Ավերում և վերականգնում
1679 թվականի հունիսի 4-ին տեղի ունեցած ուժեղ երկրաշարժը հիմնահատակ կործանեց տաճարը։ Շուրջ 300 տարի այն ավերակ էր, մինչև 1969-1975 թթ. ճարտարապետ Ալեքսանդր Սահինյանի ղեկավարությամբ իրականացվեց գիտական վերականգնումը (անաստիլոզ)։ Վերականգնման ժամանակ օգտագործվել են բնօրինակ քարերը, իսկ նոր լրացված հատվածները միտումնավոր թողնվել են առանց նախշերի, որպեսզի տարբերվեն հնից։
Ներքին կառուցվածքը. Կիսագլանաձև թաղը միջնամասում ուժեղացված է թաղակիր կամարներով, որոնք հենվում են որմնասյուների վրա։ Կիսաշրջանաձև խորանը գմբեթարդից սահմանազատված է հատուկ գոտիով։
Մուտքը. Եկեղեցու միակ մուտքը բացվում է հարավային ճակատից։
Թվագրման խնդիրը և շրջակայքը
Թեև եկեղեցու կառուցման հստակ տարեթիվը հայտնի չէ, մասնագետները այն հաճախ թվագրում են X-XI դարերով։ Սակայն շրջակայքի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել ավելի վաղ հիմնադրում.
Քառակող կոթող. Վանքի հարևանությամբ պահպանվել է 2,2 մետր բարձրությամբ վաղմիջնադարյան քառակող կոթող, որն իր հորինվածքով նման է Դսեղի հանրահայտ կոթողին։
Հնագույն գերեզմանոց. Եկեղեցու շուրջ տարածվող գերեզմանատան տապանաքարերը նույնպես հուշում են տեղանքի վաղեմի բնակեցվածության և հոգևոր նշանակության մասին։
Պահպանության վիճակը
Այսօր հուշարձանը գտնվում է վտանգված վիճակում։ Ծածկի բացակայությունը և պատերի կիսախարխուլ վիճակը պահանջում են հրատապ ամրակայման աշխատանքներ։ Չնայած ավերվածությանը, այն շարունակում է մնալ Արդվիի լանդշաֆտի անբաժանելի մասը՝ աչքի ընկնելով քարի մշակման բարձր որակով և գեղագիտական վեհությամբ։