Զորավար եկեղեցի. Մամիկոնյան սպարապետի թողած քարակերտ ժառանգությունը
Եղվարդ քաղաքից դեպի հյուսիս-արևելք ընկած գյուղատեղիում է գտնվում միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր հոգևոր կենտրոններից մեկը՝ Զորավար եկեղեցին։ Այն կառուցվել է հայոց սպարապետ Գրիգոր Մամիկոնյանի կողմից VII դարի երկրորդ կեսին (661-685 թթ.)՝ դառնալով Մամիկոնյան տոհմի հզորության քարակերտ վկաներից մեկը։
Ճարտարապետական յուրահատկությունը
Զորավար եկեղեցին պատկանում է հայկական եկեղեցաշինության հազվադեպ հանդիպող տիպերից մեկին՝ բազմախորան կենտրոնագմբեթ կառույցներին։
Հորինվածքը. Եկեղեցին ներքուստ ութախորան է, իսկ արտաքուստ ստորին ծավալը 18-նիստանի բազմանկյուն է։ Այն զարդարված է 8 խոշոր եռանկյունաձև որմնախորշերով։
Զարդարվեստը. Շինությունը կառուցված է դարչնագույն սրբատաշ տուֆով։ Քիվերը զարդարված են նռան քանդակներով և VII դարին բնորոշ երկրաչափական նրբագեղ զարդամոտիվներով։
Գավիթ և Մատուռ. Արևմտյան կողմում եկեղեցին կապված է եղել ուղղանկյուն գավթի հետ։ 1975-ին կատարված պեղումները հայտնաբերել են հյուսիսային կողմին կից քառախորան փոքր մատուռ, որն ամենայն հավանականությամբ ծառայել է որպես Գրիգոր Մամիկոնյանի դամբարան։
Պատմական նշանակությունը
Համաձայն պատմիչ Հովհաննես Դրասխանակերտցու տեղեկությունների՝ XII դարում վանքը եղել է նշանավոր գրչության կենտրոն։ Սա փաստում է, որ նույնիսկ կառուցումից դարեր անց վանքը պահպանել է իր դերը որպես գիտակրթական և հոգևոր կարևոր հենակետ։
Ներկա վիճակը
Այսօր եկեղեցին գտնվում է կիսավեր վիճակում. հարավային հատվածը և գմբեթը չեն պահպանվել, սակայն ներսում դեռևս կարելի է տեսնել վաղ միջնադարյան որմնանկարչության եզակի հետքեր։ 1980-ականներին կատարվել են մասնակի նորոգման աշխատանքներ՝ հուշարձանը փլուզումից փրկելու համար։ Եկեղեցուց 200 մ հեռավորության վրա է գտնվում նաև XIII դարի միանավ մի կիսավեր մատուռ, որն ավելի է ամբողջացնում պատմական գյուղատեղիի համայնապատկերը։