Գհուկի վանք. Արզականի անտառների «խոսող» պատերը
Կոտայքի մարզի Արզական գյուղի շրջակայքը հարուստ է քիչ ուսումնասիրված հուշարձաններով, սակայն դրանց մեջ իր վիմագրական բացառիկ հարստությամբ առանձնանում է Գհուկի վանքը: Այս XIII-XIV դարերի հուշարձանախումբը, թեև գրեթե չի հիշատակվում պատմական սկզբնաղբյուրներում, իր մասշտաբներով վկայում է հզոր միջնադարյան միաբանության գոյության մասին։
Ճարտարապետական հորինվածքը
Գհուկի վանքի կենտրոնական կառույցը գմբեթասրահ տիպի եկեղեցի է՝ զույգ որմնամույթերով։ Ժամանակի ընթացքում տեղանքի աշխարհագրական առանձնահատկությունների պատճառով եկեղեցին երեք կողմից ծածկվել է հողի և քարակույտերի շերտով, ինչը մի կողմից վնասել է կառույցը, բայց մյուս կողմից՝ պահպանել ներսի արժեքավոր արձանագրությունները։
Քարե տարեգրություն
Հուշարձանի ամենաարժեքավոր կողմը նրա վիմագրությունն է։ Եկեղեցու ներսում պահպանվել են մոտ 30 արձանագրություններ, որոնք զարդարում են պատերը, որմնամույթերը և ավանդատների բարավորները։ Այս արձանագրությունները, որոնք հիմնականում ուսումնասիրվել են վիմագրագետ Գ. Սարգսյանի կողմից, կարևորագույն աղբյուր են տարածաշրջանի XIII-XIV դարերի սոցիալ-տնտեսական և հոգևոր կյանքը վերականգնելու համար։
Համալիրի շրջակայքը
Վանական համալիրը բաղկացած է եղել մի քանի շինություններից.
Խաչքարեր և պատվանդաններ. Եկեղեցու հյուսիսարևելյան կողմում պահպանվել են խաչքարերի պատվանդանների շարքեր, ինչպես նաև ամբողջական ու բեկորված խաչքարեր։
Գերեզմանոց. Վանքից մոտ 500 մետր հեռավորության վրա գտնվում է միջնադարյան գերեզմանատունը, որտեղ նշմարվում են նաև այլ շինության (հավանաբար մատուռի) հիմքեր։
Ճգնատեղիներ. Տեղանքի խորդուբորդությունն ու անտառային դիրքը հուշում են, որ վանքը ծառայել է նաև որպես ապաստարան և ճգնատեղի։
Ուսումնասիրության կարիքը
Գհուկի վանքը համարվում է Հայաստանի ամենաքիչ հետազոտված հուշարձաններից մեկը։ Մատենագրական լռությունը և հուշարձանի կիսաթաղված վիճակը մարտահրավեր են հնագետների և պատմաբանների համար։ Այնուամենայնիվ, պատերի վրա առկա հարուստ վիմագիր ժառանգությունը փաստում է, որ սա եղել է ժամանակի նշանավոր հոգևոր օջախներից մեկը։
📍 Գործնական տեղեկություն.
Տեղադրություն: Արզական գյուղից 3-4 կմ հյուսիս-արևմուտք, անտառախիտ ձորի վերին մասում։
Բարդություն: Այցելությունը պահանջում է պատրաստվածություն՝ անտառային արահետներով քայլելու համար։
Հորդոր: Խնդրում ենք լինել հոգատար և չվնասել եկեղեցու ներսում առկա նուրբ արձանագրությունները։