Մաշտոց Հայրապետ. Գառնիի միջնադարյան լուռ պահապանը
Գառնիի պատմամշակութային դիմագիծը միայն հեթանոսական տաճարով չի սահմանափակվում։ Գյուղի արևելյան հատվածում վեր հառնող Մաշտոց Հայրապետ (կամ Սուրբ Աստվածածին) եկեղեցին հանդիսանում է XII-XIII դարերի հայկական ճարտարապետության լավագույն նմուշներից մեկը տարածաշրջանում։
Պատմական ակնարկ և Անվանաբանություն
Եկեղեցին սերտորեն կապված է Հայոց կաթողիկոս Մաշտոց Ա Եղիվարդեցու անվան հետ։ 897 թվականին Գառնիում իր մահկանացուն կնքած հայրապետի տապանաքարը գտնվում է հեթանոսական տաճարի հարևանությամբ գործող համանուն մատուռում, սակայն այս տաճարը ժողովրդի կողմից կոչվել է նրա անունով՝ որպես հարգանքի տուրք մեծանուն հոգևորականին։ XIV դարի աղբյուրներում հուշարձանը հիշատակվում է նաև «Սումպենց» (կամ Սունպենց) վանք անունով։
Ճարտարապետական առանձնահատկությունները
Տաճարը կառուցված է տեղական սրբատաշ բազալտից։ Այն արտաքուստ ուղղանկյուն է, իսկ ներքուստ ունի խաչաձև կենտրոնագմբեթ հորինվածք։ Կառույցի ամրությունն ու ճարտարապետական լուծումները թույլ են տվել, որ այն դարերի ընթացքում համեմատաբար լավ պահպանվի։ Պատերին փորագրված 1315 թ. և 1341 թ. արձանագրությունները կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում տվյալ ժամանակաշրջանի անցուդարձի մասին։
Վիմական արվեստը և շրջակայքը
Եկեղեցու բակը հարուստ է միջնադարյան քանդակազարդ խաչքարերով։ Հատուկ ուշադրության է արժանի հարավային կողմում գտնվող որմնափակ խաչքարը։ Այն կանգնեցվել է Հովհաննես և Աղվորիկ ամուսինների կողմից և աչքի է ընկնում իր արժեքավոր արձանագրությամբ ու զարդանախշերով։ Որմնափակ խաչքարերը հայկական վիմարվեստի բարդ և շքեղ տեսակներից են, ինչը վկայում է տվյալ ժամանակաշրջանում Գառնիի մշակութային բարձր մակարդակի մասին։
Նշանակությունը այսօր
Մաշտոց Հայրապետ եկեղեցին այսօր ոչ միայն գործող սրբավայր է, այլև կարևոր օբյեկտ պատմաբանների և զբոսաշրջիկների համար։ Այն լրացնում է Գառնիի պատմական շղթան՝ ցույց տալով բնակավայրի շարունակական զարգացումը հեթանոսական շրջանից մինչև զարգացած միջնադար։
📍 Գործնական տեղեկություն.
Տեղադրություն: Կոտայքի մարզ, Գառնի գյուղի արևելյան թաղամաս։
Հասանելիություն: Գյուղի կենտրոնից կարելի է հասնել թե՛ ոտքով, թե՛ ավտոմեքենայով։
Կարգավիճակ: Հանրապետական նշանակության հուշարձան։